คำว่า “วิทยุชุมชน” (community radio) หรือ “สื่อภาคประชาชน” (people’s media) เป็นคำที่ใหม่มาก ในช่วงที่กระแสของกระบวนการปฏิรูปการเมืองปี ๒๕๓๙–๒๕๔๐ กำลังขับเคลื่อนไปข้างหน้า คำว่า ”ปฏิรูปสื่อ” เป็นคำที่ได้รับการกล่าวขานกันอย่างกว้างขวาง เพราะมีมาตรา ๔๐ ในรัฐธรรมนูญ เขียนแสดงเจตนารมณ์ไว้อย่างชัดเจนว่า ถึงเวลาเปลี่ยนแปลงสื่อครั้งใหญ่แล้ว แต่ในขณะนั้น ยังไม่ปรากฏว่ามีการพูดถึงเรื่อง “วิทยุชุมชน” หรือ “สื่อภาคประชาชน” ทั้งในวงวิชาการหรือวงวิชาชีพ ซึ่งก็ไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร สำหรับแวดวงสื่อสารมวลชนที่สื่อภาครัฐและสื่อภาคธุรกิจ เป็นกลุ่มสื่อกระแสหลัก ที่ครอบครองคลื่น และใช้สิทธิเสรีภาพในการโฆษณาชวนเชื่อและโฆษณาสินค้าจนไม่มีพื้นที่ให้กับ “สื่อภาคประชาชน”

             มาถึงตอนนี้ “วิทยุชุมชน” มีตัวตนให้เห็นและจับต้องได้ เป็นตัวบ่งชี้ถึงสภาพการณ์ของการปฏิรูปสื่อ ที่เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงในส่วนของการเมืองภาคประชาชน “วิทยุชุมชน” จึงเป็นสื่อที่เปิดพื้นที่ให้กับคนที่ไม่เคยพูดได้มีโอกาสพูด ประชาชนซึ่งถูกบังคับให้เป็นฝ่ายฟังมาตลอด ได้สลับสับเปลี่ยนมาเป็นคนพูดบ้าง ชาวบ้านหลายคนที่เข้ามาเป็นอาสาสมัครดำเนินรายการรู้สึกเต็มตื้น รู้สึกถึงความมั่นใจ และพูดได้อย่างฉาดฉานแม้ว่าจะไม่เคยพูดต่อหน้าสาธารณะผ่านไมโครโฟนมาก่อนก็ตาม

             ทุกคนที่เข้ามาสู่ “วิทยุชุมชน” มาพร้อมกับ “จิตใจและความรู้สึก” ที่รักในวิทยุและรักในศักยภาพของการสื่อสารที่วิทยุมีอยู่ในตัว

ความโดดเด่นของ “วิทยุชุมชน”

             สำหรับสังคมไทยที่ไม่คุ้นเคยกับเรื่อง "วิทยุชุมชน" อาจจะเข้าใจว่า "วิทยุชุมชน" เป็นวิทยุขนาดเล็กสำหรับชุมชน ที่มีลักษณะหลัก ๆ ไม่ต่างไปจากสถานีวิทยุของธุรกิจเอกชน หรือสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย ซึ่งหมายความว่ามีห้องส่ง มีผู้ประกาศ หรือผู้ดำเนินรายการ นำเสนอสาระบันเทิงต่าง ๆ ออกอากาศไปถึงคนฟัง ความแปลกใหม่ถ้าจะมีก็เพียงการเป็นคลื่นเล็ก ๆ ซึ่งตั้งอยู่ในชุมชนที่ไม่เคยมีวิทยุมาก่อนเท่านั้นเอง

             แต่ถ้าใครเข้าใจอย่างนี้ก็คงเป็นความเข้าใจผิดมหันต์ เพราะวิทยุชุมชนนั้นเป็นส่วนหนึ่งของระบอบประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม (participartory democracy) ลักษณะสำคัญของวิทยุชุมชน จึงอยู่ที่การเป็นสื่อของระบอบการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมของประชาชน (participatory communication) วิทยุชุมชน เกิดขึ้นจากความล้มเหลวของวิทยุภาครัฐ และวิทยุภาคธุรกิจ ที่ละเลยและมองข้ามสิทธิการสื่อสารของประชาชน พวกเขาไม่เห็นว่าการมีรายการเพื่อการศึกษา รายการเพื่อสื่อสารกับผู้ฟังในชุมชนในเรื่องของชุมชน จะเป็นประโยชน์ เมื่อวิทยุชุมชนเข้ามาเติมเต็มช่องว่างในระบบสื่อวิทยุกระแสหลัก วิทยุชุมชนที่มุ่งเสนอสาระของคนในชุมชน และจากคนในชุมชน จึงประสบความสำเร็จอย่างล้นหลาม เพราะได้ตอบสนองต่อสิทธิการรับรู้ข้อมูล ข่าวสาร และสิทธิในการแสดงความคิดเห็นของประชาชนโดยตรง

             วิทยุชุมชน แตกต่างจากวิทยุประเภทอื่น ๆ ทุกประเภท และทุกขนาดที่มีอยู่ในสังคมไทย เนื่องจากผู้ฟังวิทยุนั้น ได้กลายมาเป็นผู้ผลิตรายการ ดำเนินรายการ และกำกับรายการ อีกทั้งยังเป็นผู้จัดการสถานี และผู้ประเมินผลสถานี ตลอดจนเป็นเจ้าของสถานีด้วยตนเอง ด้วยเหตุที่วิทยุชุมชนเป็นวิทยุที่เกิดจากสปิริตของการอาสาเข้ามาของทุกคน การดำรงอยู่ของสถานีวิทยุชุมชน จึงต้องได้รับการโอบอุ้มจากชุมชน ที่แวดล้อมและก่อเกิดวิทยุนั้น ๆ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของการผลิตรายการ ก็จะมีอาสาสมัครเข้ามาช่วยในการผลิต (โดยไม่ได้รับค่าตอบแทน) หรือจะเป็นการบริหารสถานีก็เช่นกัน การลงทุนในเรื่องห้องส่งและวัสดุอุปกรณ์ต่าง ๆ ก็เกิดจากทุนของชุมชน และเงินบริจาคของชุมชน ไปจนถึงงบประมาณรายจ่ายในการดำเนินการก็มาจากชุมชนเช่นเดียวกัน ซึ่งโดยส่วนใหญ่แล้ววิทยุชุมชนในหลายประเทศ สามารถพึ่งตนเองได้จากเงินค่าสมาชิกรายเดือนไม่น้อยกว่า ๔๐-๖๐ % ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด และส่วนที่เหลือได้จากการรับบริจาค โฆษณารายย่อย หรือรณรงค์ในรูปแบบต่าง ๆ

             นอกจากนี้ ยังมีคำถามสำคัญอีกว่า วิทยุชุมชนหมายความว่า เป็นวิทยุสำหรับคนในชนบท หรือสำหรับใครกันแน่ ชุมชน หมายความครอบคลุมถึงอะไรบ้าง บ่อยครั้ง เราอาจจะนึกถึงชุมชนในสภาพการอยู่ร่วมกันในท้องถิ่นเดียวกัน แต่ในทางความเป็นจริงแล้ว การผูกพันกันด้วยความคิดจิตใจ หรือความสนใจต่าง ๆ ก็ก่อให้เกิดความเป็น "ชุมชน" หรือจะเรียกว่า "ประชาคม" ก็ได้เช่นกัน ดังจะเห็นได้ว่า ในที่สุดแล้ว รูปลักษณ์ของวิทยุชุมชน และเนื้อหาอาจมีได้หลากหลายแบบไปตามกลุ่มที่ร่วมกันก่อตั้ง เช่น วิทยุชุมชนของมหาวิทยาลัย, วิทยุชุมชนของชาวนา, วิทยุชุมชนของกลุ่มศาสนา, วิทยุชุมชนของกลุ่มชนเผ่า (ซึ่งมีมากในประเทศคานาดา, ออสเตรเลีย), วิทยุของกลุ่มสหภาพแรงงาน หรือวิทยุของกลุ่มคนพิการ ของเด็ก-เยาวชน และของสตรี เป็นต้น หรืออาจมีวิทยุชุมชนของกลุ่มด้อยโอกาส หรือกลุ่มชายขอบ เช่น คนจนเมือง หรือกลุ่มที่มีความสนใจพิเศษ เช่น ชุมชนดนตรีแนวทางเลือก หรือแนวพื้นบ้าน เป็นต้น วิทยุชุมชนจึงอาจจะอยู่ในเมืองหรือในชนบทก็ได้ ออกอากาศด้วยระบบเอเอ็ม หรือ เอฟเอ็มก็ได้ (หรือคลื่นสั้นก็มี) ในแต่ละประเทศจึงเกิดรูปแบบของวิทยุชุมชนที่ไม่เหมือนกัน หากแต่ต่างก็อยู่ภายใต้หลักการเดียวกันของ ระบอบการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมของประชาชน

             ดังนั้น กลุ่มวิทยุชุมชนจึงเป็นกลุ่มที่ต้องการแสวงหาอัตลักษณ์ หรือพื้นที่ของกลุ่ม โดยการแสดงออกทางวิถีวัฒนธรรมและจุดยืนทางการเมือง ด้วยวิธีการอาสาเข้ามาใช้สิทธิในการสื่อสารแบบทางตรง สำหรับประชาชนที่มีความตื่นตัวเข้ามาดำเนินการวิทยุชุมชนอยู่ในขณะนี้ อยู่ในสภาวะที่กำลังริเริ่มทดลอง และประกอบด้วยกลุ่มหรือองค์กรชุมชนหลายรูปแบบเข้ามามีส่วนร่วม มีอาสาสมัครที่หลากหลาย เข้ามาฝึกฝนเรียนรู้การทำงานและสร้างสรรค์สื่อวิทยุชุมชน นี่คือ ความโดดเด่นของวิทยุชุมชนที่ส่องแสงเรืองรองในกระแสการเมืองภาคประชาชน

วิทยุ อบต. และการสวมรอยของกรมประชาสัมพันธ์

             เมื่อภาครัฐมีข้อเสนอเรื่องการแจกคลื่นความถี่ให้แก่ อบต. เพื่อใช้เป็นวิทยุ อบต. คำถามที่ตามมาก็คือ วิทยุ อบต. เป็นวิทยุชุมชนแบบหนึ่งหรือไม่

             ถ้าจะตอบกันแบบฟันธง ก็ตอบได้ทันทีว่า ไม่ใช่วิทยุชุมชนอย่างแน่นอน เนื่องจากองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) เป็นองค์กรบริหารส่วนท้องถิ่นที่ใช้อำนาจรัฐในการทำงาน อบต. จึงจัดว่าเป็นว่าเป็นส่วนหนึ่งของภาครัฐไม่ใช่องค์กรภาคประชาชน นอกจากนี้ การที่รัฐนำคลื่นไปแจกเท่ากับเป็นการคงความคิดการบริหารแบบบนลงล่างของระบอบอำนาจนิยม ซึ่งตรงกันข้ามกับกระบวนการประชาธิปไตยที่ประชาชนอาสาเข้ามาดำเนินการเองอย่างเป็นอิสระ

วิทยุชุมชน

             - เป็นวิทยุของภาคประชาชน
             - เป็นวิทยุที่ประชาชนมีส่วนร่วมในการ รับผิดชอบ ดำเนินการผลิต, บริหารจัดการและเป็นเจ้าของ โดยตรง
             - งบประมาณมาจากภาคประชาชน
             - เนื้อหาสาระรับใช้ชุมชนหรือเฉพาะกลุ่ม
             - เป็นส่วนหนึ่งของประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม
             - เป็นนวัตกรรมของสิทธิการสื่อสารภาคประชาชน

วิทยุ อบต.
             - เป็นวิทยุของภาครัฐที่กรมประชาสัมพันธ์ดูแล
             - เป็นวิทยุที่ อบต. เป็นผู้บริหารจัดการ ประชาชนอาจ มีส่วนร่วมหรือไม่มีส่วนร่วมโดยตรง
             - งบประมาณมาจากภาครัฐ (ผ่านกรมประชาสัมพันธ์)
             - เนื้อหาสาระรับใช้นโยบาย/วัตถุประสงค์ของ อบต.
             - เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างอำนาจแนวดิ่ง(บนลงล่าง)
             - เป็นรูปลักษณ์ใหม่ของหอกระจายข่าวอันเป็นตัวแทนอำนาจบริหารส่วนกลาง

             วิทยุ อบต. ของกรมประชาสัมพันธ์นั้นแตกต่างอย่างสิ้นเชิงจากวิทยุชุมชนในหลักการพื้นฐาน ข้อเสนอที่ดูเร่งร้อนจัดหีบห่อมาเป็น “ของขวัญปีใหม่” ทำให้ถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นการเตรียมการเพื่อขยายกลไกโฆษณาชวนเชื่อทางการเมืองของรัฐบาล เป็นการเพิ่มฐานเสียงแทนที่จะเป็นการสนับสนุนการกระจายอำนาจไปสู่ท้องถิ่นอย่างจริงใจ และมองในทางกลับกันข้อเสนอนี้ก็ออกจะขัดแย้งกับทิศทางของรัฐบาลที่ตั้งเป้าจะยุบ อบต. ไม่กี่เดือนก่อนหน้านี้ อบต. และความคิดเรื่องการกระจายอำนาจจึงยังคงเป็นเรื่องที่ศูนย์กลางอำนาจไม่ปรารถนาให้เติบโตและเกิดความยั่งยืน

             ในกรณีวิทยุ อบต. หน่วยงานที่จะเติบโตและมั่นคง น่าจะเป็นกรมประชาสัมพันธ์ ที่ฉวยโอกาสขยายอาณาจักรของ “กรมกร๊วก” ให้ครอบคลุมเข้าไปถึงระดับตำบล ความใฝ่ฝันที่จะแจกคลื่นถึง ๖,๗๐๐ คลื่นแก่ อบต. ทั่วประเทศมีความเหมาะสมเพียงใด ในท่ามกลางกระแสการปฏิรูประบบราชการ และก่อนจะถึงวาระของการแจกคลื่น ก็น่าจะได้มีการประเมินผลงานของกรมประชาสัมพันธ์ และวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยเสียก่อนว่า ทำงานอย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด มีผู้ฟังมากน้อยขนาดไหนเมื่อเทียบกับสถานีวิทยุอื่น ๆ สามารถตอบสนองสิทธิการรับรู้ข้อมูล ข่าวสารของประชาชนหรือไม่ และประการสำคัญมีความจำเป็นเพียงใดที่จะธำรงสถานภาพเดิม ๆ ไว้ หรือว่าขอให้มีรายการ “นายกคุยกับประชาชน” ทุกเช้าวันเสาร์ก็ถือว่าทำงานสำเร็จแล้ว

             กรมประชาสัมพันธ์ต้องนำโครงการวิทยุ อบต. ที่เตรียมเอามาสวมรอยวิทยุชุมชนมาเปิดเวทีประชาพิจารณ์ก่อนที่จะตัดสินใจดำเนินการ เพื่อให้ประชาชนได้เห็นถึงข้อดีข้อเสียและความเป็นไปได้ในกระแสการปฏิรูปสื่อ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการปฏิรูปสื่อของรัฐให้เป็นสื่อสาธารณะ มิเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นการฉวยโอกาสขยายกลไกโฆษณาชวนเชื่อของรัฐ และยืนหยัดทัดทานกระแสประชาธิปไตยอย่างคงเส้นคงวาไม่นำพากับบทเรียนอันเจ็บปวดในอดีตแม้แต่น้อย

สมาคมนักข่าววิทยุและโทรทัศน์